Nasiya savdosida foyda — qaytgan to‘lovlarda. Eng katta zarar esa qaytmaydigan qarzlardan keladi. Ko‘p do‘kon mijozni “ko‘rinishiga qarab” baholaydi — bu tavakkal. Quyida nasiya berishdan oldin mijozni tizimli tekshirishning 5 bosqichi.
1. Shaxsni tasdiqlang (MyID / passport / PINFL)
Birinchi qadam — mijoz haqiqatan o‘zimi? Passport va PINFL ma’lumotlarini oling, MyID orqali biometrik tasdiqlang. Bu soxta shaxs yoki birovning hujjati bilan shartnoma tuzishning oldini oladi. Tasdiqlangan shaxssiz nasiya bermang — qaytarib olish deyarli imkonsiz bo‘ladi.
2. Kredit tarixini tekshiring (KATM skoring)
Mijoz ilgari qarz olganmi va o‘z vaqtida to‘laganmi? KATM (kredit byurosi) skoringi shu savolga javob beradi. Past skor — yuqori xavf belgisi. Bu yangi mijozni tavakkalsiz baholashning eng ob’ektiv yo‘li: his-tuyg‘u emas, raqam.
KATM ma’lumotlariga kirish uchun kredit byurosi bilan shartnoma va mijozning yozma roziligi talab qilinadi. Shartnomasiz so‘rov yuborib bo‘lmaydi.
3. O‘z ichki to‘lov tarixingizni tekshiring
Mijoz ilgari sizda to‘lovni kechiktirganmi? O‘z do‘koningizning ichki to‘lov tarixini tekshiring — takroriy kechiktirish darrov ko‘rinadi. Yangi shartnoma tuzishdan oldin shu mijozning oldingi grafigiga qarang: nechta to‘lov kechikkan va necha kunga.
Muhim. Mijoz ma’lumotlarini qayta ishlash uchun uning yozma roziligi va qonuniy asos bo‘lishi shart. Ma’lumotni boshqa do‘konlarga uzatish yoki umumiy ro‘yxat yuritish alohida rozilikni talab qiladi — buni yurist bilan kelishmasdan qilmang.
4. To‘lov qobiliyatini baholang
Mijoz to‘lay oladimi? Oylik to‘lovni daromadi bilan solishtiring. Umumiy qoida: oylik to‘lov daromadning 30–40% idan oshmasin. Agar oshsa — muddatni uzaytiring (oylik kamayadi) yoki avansni oshiring. Bu kechikish ehtimolini tushiradi.
5. Garovni to‘g‘ri rasmiylashtiring
Telefon/texnika uchun garov himoyasi muhim. Sotilgan qurilmani tizimda garov sifatida ro‘yxatga oling. To‘lov to‘xtasa, mijoz roziligi asosida o‘rnatilgan qurilmani boshqarish profili (MDM) orqali himoya qo‘llaniladi. Eslatma: tarmoqda IMEI bloklash operator/davlat vakolatida — do‘kon buni o‘zi qila olmaydi, device-lock esa qonuniy muqobil.
Bu tekshiruvlar qancha vaqt oladi?
Qo‘lda — har biri alohida joyda, ko‘p vaqt. Maxsus tizimda bularning hammasi bir ekranda, mijoz kartasida bir necha daqiqada bajariladi: shaxs, KATM, ichki to‘lov tarixi, to‘lov grafigi va garov — birga.
Xulosa
Nasiya berishdan oldin mijozni tekshirish — eng arzon sug‘urta. Besh bosqich (shaxs → kredit tarixi → ichki to‘lov tarixi → to‘lov qobiliyati → garov) qaytmaydigan to‘lovlarni sezilarli kamaytiradi. His-tuyg‘u bilan emas, ma’lumot bilan qaror qiling.
Loome bu tekshiruvlarni (MyID, KATM skoring, ichki to‘lov tarixi, to‘lov grafigi, garov) bitta tizimda birlashtiradi. Jonli demoni ko‘ring →
Tez-tez so‘raladigan savollar
Nasiya berishdan oldin mijozni tekshirish shartmi?
Majburiy emas, lekin tavsiya etiladi. Tekshiruvsiz nasiya — tavakkal. Bir necha daqiqalik tekshiruv qaytmaydigan to‘lov xavfini sezilarli kamaytiradi.
KATM skoring nima?
KATM — kredit byurosi. U mijozning kredit tarixini ko‘rsatadi: ilgari qarz olganmi, o‘z vaqtida to‘laganmi. Bu yangi mijozning ishonchliligini baholashga yordam beradi.
MyID nima uchun kerak?
MyID — biometrik shaxsni tasdiqlash. U mijoz haqiqatan o‘zi ekanini va hujjatlari to‘g‘riligini tasdiqlaydi, soxta shaxs bilan shartnoma tuzishning oldini oladi.
Mijozning to‘lov qobiliyatini qanday baholash mumkin?
Oylik to‘lovni mijoz daromadi bilan solishtiring. Umumiy qoida: oylik to‘lov daromadning 30–40% idan oshmasligi kerak. Avansni oshirish ham xavfni kamaytiradi.